Lao động trong kinh tế nền tảng và lớp bảo vệ tài chính trong cuộc sống

1 Những đợt “tắt app” và bài toán thu nhập của tài xế công nghệ

Vậy là đã gần 1 tháng kể từ đợt nhiều tài xế công nghệ tại Hà Nội và TP.HCM kêu gọi đồng loạt ngưng nhận chuyến một lần nữa đưa bài toán thu nhập của lao động nền tảng trở lại tâm điểm. Sau một loạt truyền thông rầm rộ vào khoảng thời gian 12-14/9/2026, mọi việc lại lắng lại, các bác tài trở về nếp sống và công việc thường nhật, phí cuốc xe của Grab vẫn giá tốt, cạnh tranh với XanhGSM và Be. Thị trường vẫn bỏ ngỏ một câu hỏi: vậy, tiếp theo là gì?

Đây cũng là một nghịch lý quen thuộc của Gig Economy. Các nền tảng mở ra cơ hội việc làm linh hoạt, giúp nhiều người trong độ tuổi lao động nhanh chóng tạo ra một nguồn thu nhập chính đáng mà không phải vượt qua quá nhiều rào cản về bằng cấp, chi phí đặt cọc ban đầu, quy trình tuyển dụng đơn giản nhanh chóng. Nhưng ở chiều ngược lại, người lao động cũng là người trực tiếp đầu tư, quản lý sử dụng xe, tự gánh phần lớn chi phí vận hành hàng ngày và chấp nhận biến động giá cả cước phí mỗi chuyến tuỳ thuật toán của nền tảng theo nhiều biến số (price takers).

Báo chí và mạng xã hội đã dành nhiều sự quan tâm cho những câu hỏi: “Nền tảng đang giữ lại bao nhiêu phần trăm doanh thu? Tỷ lệ đó có công bằng không? Làm thế nào để tài xế tăng thu nhập ròng — thông qua giảm phí nền tảng, giảm thuế hay một cơ chế khác?” Đây là bài toán khó có lời giải đơn giản, bởi lợi ích của các bên vừa gắn kết, vừa có những điểm giằng co. Trong khi đó, tiếng nói và lợi ích của tài xế còn phân tán, đặc biệt khi nhiều người cùng lúc hoạt động trên nhiều ứng dụng.

Để nhìn nhận đầy đủ vấn đề, cần đặt sự phát triển của các nền tảng trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng mở và quá trình số hoá diễn ra mạnh mẽ. Tại Việt Nam, nhiều người lựa chọn lao động tự do không chỉ vì nhu cầu kinh tế, mà còn bởi điều kiện sinh sống, tập quán, sở thích và mong muốn chủ động thời gian làm việc. Sự thuận tiện và cơ hội tạo thu nhập mà các nền tảng mang lại đáp ứng những nhu cầu thực tế đó. Vì vậy, sự phát triển nhanh chóng của mô hình này tại Việt Nam, Đông Nam Á và các thị trường lớn như Trung Quốc, Ấn Độ có thể được xem là một xu hướng phù hợp với những thay đổi trong cách con người sống và làm việc. Ghi nhận những giá trị ấy là điểm khởi đầu để tìm kiếm cơ chế phân chia lợi ích hợp lý hơn, giúp tài xế cải thiện thu nhập và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của cả hệ sinh thái.

Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi không đi sâu vào tranh luận về tỷ lệ chiết khấu hay cơ chế phân chia thu nhập. Thay vào đó, chúng tôi muốn nhìn vào một lát cắt khác của bài toán an sinh: nếu rủi ro giao thông trên đường bộ xảy ra trong quá trình hoạt động, hợp tác với nền tảng đi lại này hàng ngày, các bác tài cùng gia đình đang có nguồn trợ lực nào để không vượt qua áp lực tài chính?

2 Khoảng trống an sinh phía sau sự linh hoạt

Theo số liệu được dẫn trong bài từ Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, chỉ khoảng 7% tài xế công nghệ tham gia BHXH tự nguyện. Điều đó cho thấy phần lớn lao động tự do vẫn chưa có một lớp bảo vệ dài hạn đủ chắc chắn.

Với một người lưu thông 8–14 giờ mỗi ngày ngoài đường, tài sản quan trọng nhất nhiều khi chỉ gồm sức lao động và chiếc xe đang tạo ra thu nhập. Một tai nạn không chỉ phát sinh viện phí mà còn có thể đồng thời làm mất đi nguồn thu của cả gia đình.

Vì vậy, an sinh trong Gig Economy không chỉ là câu chuyện lương hưu hay tích lũy tài chính dài hạn. Với nhiều lao động tự do, những khái niệm đó đôi khi vẫn còn khá xa khi việc kiếm đủ tiền trang trải sinh hoạt hằng ngày cho bản thân và gia đình đã là một bài toán phải cân đo từng ngày.

3 Miễn phí bảo hiểm tai nạn – một bước tiến tích cực, nhưng vẫn còn khoảng trống

Năm 2026, Grab chuyển sang chương trình Bảo hiểm Tai nạn Cá nhân Miễn phí, hợp tác cùng VBI cho các đối tác tài xế đáp ứng điều kiện hoạt động, thay cho một số chương trình bảo hiểm có thu phí trước đây của Grab kết hợp với Chubb, đối tác chiến lược của Grab.

Đây là một bước tiến tích cực mà theo chúng tôi, rất đáng ghi nhận: thay vì để người lao động hoàn toàn tự xoay xở, nền tảng chủ động dành ngân sách hoặc tìm đối tác hỗ trợ song phương để tạo lớp bảo vệ, miễn phí cho đối tác tài xế. Tuy nhiên, nhìn dưới góc độ nhu cầu thực tế của một tài xế công nghệ, có ba điểm có thể xem xét để đánh giá mức độ cao hay thấp hay toàn vẹn của sự hỗ trợ này:

4 So sánh sản phẩm bảo hiểm tai nạn: Grab x Chubb, Grab x VBI và Bảo hiểm Tai nạn Cá nhân tự mua độc lập

Để trả lời câu hỏi trên, cần tách riêng ba mô hình bảo vệ khác nhau.

(Trích: Câu hỏi thường gặp từ trang web của Grab)

Trong thực tế, một số nền tảng gọi xe hay giao hàng có thể mua bảo hiểm tai nạn cho một số (một tỷ lệ % nào đó tuỳ chính sách và ngân sách của công ty trong từng thời điểm) đối tác tài xế cao cấp, dựa vào nhiều tiêu chí khác nhau ví dụ: tỷ lệ nhận/huỷ chuyến hoặc phân hạng đối tác của nền tảng đó.

5 Điều quan trọng không phải là “gói nào thắng?”

a. Một tài xế – là người trực tiếp được bảo vệ hay “hưởng lợi” trực tiếp hoặc gián tiếp từ những chương trình, sản phẩm trên có thể nhìn bảo hiểm theo cấu trúc nhiều lớp:

b. Doanh nghiệp nền tảng

Việc chỉ chịu trách nhiệm bảo vệ đối tác trong khoảng thời gian họ đang hoạt động cho nền tảng là một nguyên tắc có cơ sở. Nhưng doanh nghiệp cũng có thể đi xa hơn bằng cách biến bảo hiểm thành một phần của hệ thống ghi nhận đóng góp: chẳng hạn trích một khoản rất nhỏ theo số cuốc hoàn thành để đóng góp vào lớp an sinh của tài xế dựa vào tinh thần tự nguyện của tài xế trước tiên, sau đó là chương trình chính sách riêng của các nền tảng để giữ chân hay tạo lợi thế cạnh tranh để thu hút tài xế. Đây vừa là phúc lợi, vừa là một công cụ xây dựng lòng trung thành và niềm tin giữa nền tảng với cộng đồng đối tác.

5 Lời kết

Những đợt tắt app rồi sẽ kết thúc. Chính sách giá và thuật toán phân phối chuyến cũng sẽ tiếp tục thay đổi theo cung cầu như một sự tất yếu của nền kinh tế. Nhưng một câu hỏi dài hạn hơn vẫn còn đó:

Theo chúng tôi, quan trọng nhất vẫn là câu “truyền miệng” của Việt Nam: Tự túc là hạnh phúc. Bên nào có nhu cầu và được hưởng lợi từ cơ chế, sản phẩm dịch vụ đó vẫn nên tự kiểm tra và tự chuẩn bị phương án riêng cho mình, ngoài việc … chờ cơ chế hay hỗ trợ từ phía ngoài, khi mà so với nhiều công việc linh hoạt khác, việc cầm lái ngoài đường 10–12 tiếng mỗi ngày mang rủi ro vật lý rất rõ ràng. Nói cho cùng, bảo hiểm là sản phẩm độc lập, có giá trị tự thân, sinh ra không vì có sự phụ thuộc từ mối quan hệ lao động.

Ngoài ra, một nền tảng quan tâm đến an toàn của đối tác hoàn toàn có thể nghĩ đến cơ chế đóng góp bảo hiểm dựa trên mức độ cống hiến, chẳng hạn tích lũy theo số cuốc xe. Quan trọng hơn, nếu đã thiết kế một chương trình bảo hiểm dành riêng cho đối tác, chương trình đó cần thực sự đủ tốt và bền vững khi so với những giải pháp mà chính người lao động có thể chủ động mua trên thị trường. Bài toán an sinh của tài xế công nghệ không chỉ nằm ở việc thương thảo từng phần trăm chiết khấu trên mỗi cuốc xe, mà căn cơ hơn là nền tảng có đưa ra giải pháp phúc lợi tác động trực tiếp đến an toàn và sức khỏe của người lao động hay không.